Breytingarsaga
Skráðar breytingar á aðferð og úrtaki Vitans
Hér skráir Vitinn breytingar á aðferð sinni og úrtaki — hvaða miðlar eru metnir og hvað er tekið með í matið. Þannig geta lesendur fylgst með því hvernig matið þróast.
28. september 2026 — Uppfært mállíkan
Vitinn hefur uppfært mállíkanið sem liggur að baki greiningunum í nýrri útgáfu. Matsviðmiðin eru óbreytt — sami leiðarvísir, sömu einkunnaviðmið — en greinargerðirnar eru skrifaðar af nýju líkani. Eldri greinar halda því mati sem þær fengu.
19. september 2026 — Einhliða tilkynningar fyrirtækja eru ekki lengur metnar
Frá 19. september 2026 metur Vitinn ekki einhliða tilkynningar fyrirtækja um eigin rekstur — afkomu, ársreikninga, fjármögnun, kaup, samninga, framkvæmdaáform, nýjar vörur, ráðningar — þar sem enginn annar en fyrirtækið kemur við sögu. Þær eru ekki blaðamennska sem hægt er að meta og fara í sama flokk og íþróttaúrslit og veður. Áfram eru metnar fréttir þar sem fyrirtæki tekur afstöðu í máli sem varðar aðra: svarar gagnrýni, réttlætir verðhækkun, segir upp fólki eða deilir við eftirlitsaðila eða stéttarfélag. Þar ber blaðamanni að leita annarra sjónarmiða — og það er metið. Tilkynningar hins opinbera, ályktanir hagsmunasamtaka, skoðanagreinar og fréttir sem blaðamaður vinnur sjálfur eru sömuleiðis metnar áfram.
2. september 2026 — Skoðanagreinar rétt merktar og meðaltöl leiðrétt
Villa í flokkun olli því að skoðanagreinar frá sumum miðlum, einkum Vísi, voru hvorki merktar sem skoðun né undanskildar meðaleinkunn miðlanna eins og skoðanagreinar eiga að vera. Þetta hefur nú verið leiðrétt, bæði fram og aftur í tímann: eldri greinar hafa fengið rétt merki og meðaleinkunnir byggjast nú eingöngu á fréttaefni. Greiningarnar sjálfar eru óbreyttar.
1. september 2026 — Innsláttarvillur og frágangur falla utan mats
Vitinn metur blaðamennsku, ekki prófarkalestur. Eftir að mállíkanið sem liggur að baki greiningunum var uppfært í ágúst fór matið að gera meira úr innsláttarvillum og frágangi greina en efni stóðu til. Það hefur nú verið lagfært: slíkar villur hafa ekki áhrif á einkunn og eru ekki tíundaðar í gagnrýni. Áfram verður þó fjallað um villur sem skipta blaðamennskuna sjálfa máli, til dæmis þegar rangt er haft eftir nafngreindu fólki eða þegar tölur í frétt stangast á.
30. ágúst 2026 — Lengd umsagna færð aftur í fyrra horf
Þegar mállíkan var uppfært lengdust umsagnir Vitans umtalsvert og urðu einsleitari í uppbyggingu. Viðmiðum um lengd hefur nú verið breytt þannig að umsagnir séu aftur á svipuðu róli og áður og að form þeirra ráðist af efninu fremur en fastri uppskrift. Viðmið um einkunnagjöf breytast ekki.
30. ágúst 2026 — Beinar lýsingar og vaktir fá ekki einkunn
Fjölmiðlar birta oft eina grein sem uppfærist jafnóðum á meðan viðburði stendur, til dæmis á kosninganótt. Slík grein er ekki fullunnin umfjöllun heldur texti í mótun, og mat Vitans byggir á því hvernig hún leit út á þeirri stundu sem hún var sótt. Þess vegna fá beinar lýsingar og vaktir ekki einkunn héðan í frá. Nokkrar slíkar greinar sem þegar höfðu fengið mat hafa verið fjarlægðar.
21. ágúst 2026 — Nýtt mállíkan
Vitinn hefur uppfært mállíkanið sem liggur að baki greiningunum í nýrri útgáfu. Nýja útgáfan skrifar ítarlegri greinargerðir en heldur sömu gagnrýnu viðmiðum. Einkunnagjöfin sjálf helst eins óbreytt og kostur er.
15. júlí 2026 — Endurbirting opinberra tilkynninga fær ekki einkunn
Viðmið Vitans hafa verið skerpt: þegar frétt endurbirtir eingöngu opinbert skjal sem miðillinn hafði fulla ástæðu til að birta óbreytt — ársreikning, tilkynningu til Kauphallar, opinbera skrá eða dóm — og bætir engu við, þá fær hún ekki einkunn. Að koma slíkri tilkynningu skýrt og fljótt á framfæri er eðlilegt hlutverk miðilsins en ekki galli, og matskvarði Vitans — heimildir, jafnvægi, dýpt og framsetning — hefur þá ekkert til að meta. Sama á við um úrslit í íþróttum og veðurfréttir, sem hafa lengi fallið utan ramma Vitans. Eldri greiningar halda mati sínu.
12. júlí 2026 — Stuttar vefútgáfur prentgreina fá ekki einkunn
Viðmið Vitans hafa verið skerpt varðandi greinar þar sem meginefnið er ekki að fullu aðgengilegt á vefnum. Slíkar greinar fá ekki einkunn. Þetta hefur átt við um efni sem er læst á bak við áskrift og nær nú einnig til greina sem eru aðeins stutt vefútgáfa eða útdráttur úr umfjöllun sem birtist í heild annars staðar — til dæmis í prentútgáfu blaðs. Í öllum tilvikum stendur meginefnið — heimildir, dýpt og jafnvægi — utan þess texta sem lesandinn og Vitinn hafa aðgang að, og því gæfi mat á vefútgáfunni einni ranga mynd af blaðamennskunni sjálfri. Átt er við greinar þar sem efnið sjálft heldur áfram annars staðar, ekki greinar sem einungis vísa til annars miðils sem heimildar. Eldri greiningar halda mati sínu.
4. júlí 2026 — Skýrari viðmið fyrir mat á pólitískri staðsetningu
Viðmið Vitans fyrir mat á pólitískri staðsetningu greina (Vinstri / Miðja / Hægri) hafa verið skerpt. Áréttað er að metin er hugmyndafræðileg framsetning greinarinnar sjálfrar — orðaval, val sjónarmiða og áherslur í íslensku samhengi — en hvorki umfjöllunarefnið né miðillinn. Sé framsetning ekki skýrt lituð er greinin metin á miðju. Eldri greiningar halda fyrri staðsetningu.
3. júlí 2026 — Kerfisbundnar endurbætur á matsviðmiðum endurhannaðar
Innri endurskoðunarferlar Vitans leggja áfram til endurbætur á matsviðmiðum, en innleiðing þeirra hefur verið endurhönnuð: áður gátu smávægilegar breytingar á matsleiðbeiningum tekið gildi sjálfvirkt, nú eru allar breytingar á því hvernig mat fer fram yfirfarnar og ákveðnar af ritstjórn áður en þær taka gildi. Endurskoðunarferlarnir starfa áfram sem eftirlit en ráða engu sjálfir.
1. júlí 2026 — Kerfisbundin könnun á orðfæri og stafsetningu á matstextum Vitans
Vitinn kannar nú alla birta matstexta sína kerfisbundið með samanburði við íslenskar orðabækur og málheildir, bæði orðfæri og stafsetningu. Orð sem finnast ekki í viðurkenndri íslenskri málnotkun eru tekin til ritstjórnarlegrar yfirferðar. Staðfestir gallar leiða til leiðréttinga sem birtar eru með breytingaskýringu á viðkomandi grein. Markmiðið er að mál Vitans standist sömu kröfur og gerðar eru til þeirra miðla sem metnir eru.
28. júní 2026 — Endurmat á nokkrum eldri greiningum
Nokkrar eldri greiningar voru fjarlægðar tímabundið vegna villu í framsetningu gagnrýninnar og hafa nú verið endurmetnar. Í fáeinum tilvikum breyttist einkunn lítillega. Breytingin er skráð í sögu hverrar greinar fyrir sig.
27. júní 2026 — Heimildin að fullu í úrtaki Vitans
Vitinn er nú með áskrift að Heimildinni. Áskriftarlæstar greinar miðilsins eru héðan í frá metnar með sömu aðferð og í sama flokki og opið efni — áskriftarefni fær enga sérmeðferð.
26. júní 2026 — Gagnsæi um breytingar á einstökum greiningum
Vitinn sýnir nú breytingar á mati einstakra greina opinberlega. Sé einkunn eða gagnrýni endurskoðuð birtist „Saga greiningar“ með dagsetningu og ástæðu; málfarslagfæringar eru merktar sérstaklega. Vitinn breytir ekki birtu mati án þess að það sjáist.
31. mars 2026 — Sjálfvirk málfarsathugun á gagnrýni
Gagnrýni Vitans fer nú í gegnum sjálfvirka málfarsyfirferð. Standist texti ekki lágmarkskröfur er hann lagfærður sjálfvirkt eða honum haldið eftir fremur en birtur.
28. mars 2026 — Aðferð Vitans tekur gildi
Grunnaðferð Vitans — val á greinum, einkunnakvarði 1–10, trúverðugleikagildi og pólitísk staðsetning — tók gildi. Nánari lýsingu má finna á síðunni Einkunnagjöf.