Einkunnagjöf Vitans
Hvernig metur Vitinn gæði blaðamennsku?
Vitinn metur gæði blaðamennsku, ekki hvort grein sé sönn eða hvort Vitinn sé sammála eða ósammála efninu.
Við mat á greinum er litið til fimm grundvallarþátta faglegrar blaðamennsku. Þessir þættir eiga rætur í viðurkenndum fræðilegum og faglegum viðmiðum um blaðamennsku (sjá heimildaskrá neðst á síðunni).
Vitinn krefst ekki heimilda fyrir almennt þekktar staðreyndir. Stríðsátök í gangi, náttúruhamfarir, kosningaúrslit og sambærileg atvik sem teljast almenn vitneskja þurfa ekki sérstaka tilvísun. Gagnrýni Vitans beinist að fullyrðingum sem lesandi hefði ástæðu til að efast um eða óska eftir heimild fyrir.
Einkunnarstigi
| Einkunn | Merking |
|---|---|
| 10 | Framúrskarandi. Heimildavinna úr efstu hillu, allir hlutaðeigandi aðilar hafa fengið tækifæri til að svara, tölur sannprófanlegar, framsetning óaðfinnanleg. Mjög sjaldgæft, en ef greinin á skilið þá gefum við það. |
| 8–9 | Góð til mjög góð blaðamennska. Þetta er miðjan. Flestar greinar sem uppfylla faglegar kröfur lenda hér. Nafngreindar heimildir, staðreyndir standast, saga stendur saman. Einkunn 8 fyrir hefðbundinn faglegan fréttaflutning. Einkunn 9 þegar blaðamaður leggur meira á sig með fleiri heimildum og betri yfirsýn. |
| 6–7 | Veikleiki, en afmarkaður. Hægt er að benda á tiltekinn galla sem skiptir máli. Heimild sem hefði átt að ná til, eða framsetning sem hallar á eina hlið. Ef ekki er hægt að nefna gallan á nafn, þá er einkunnin 8. |
| 5 | Eitthvað er alvarlega athugavert. Lykilfullyrðing án heimildar, aðili sem sakaður er fékk ekki tækifæri til að svara, eða framsetning þrýstir stöðugt á eina túlkun á meðan hún þykist vera hlutlæg. Lesandi gæti verið afvegaleiddur. |
| 4 | Margir gallar. Lesandi sem treystir eingöngu á þessa grein myndi mynda sér ranga mynd. Nafnlausar heimildir fyrir mikilvægar fullyrðingar, augljóst ójafnvægi, eða tölur settar fram án nokkurs grundvallar. |
| 3 | Blaðamannaleg bilun. Fullyrðingar settar fram sem staðreyndir án heimilda, eða fréttaflutningur svo einhliða að hann virkar sem málsvörn í dulbúningi. |
| 1–2 | Óverjandi. Villandi eða tilbúningur. Svo litlar heimildir að greinin hefði ekki átt að birtast. Mjög sjaldgæft. |
Trúverðugleikagildi
Út frá einkunninni fær greinin eitt af fjórum trúverðugleikagildum:
| Merki | Þýðing |
|---|---|
| Framúrskarandi | Einkunn 8–10. Vönduð blaðamennska með traustum heimildum, jafnvægi í framsetningu og skýrum röksemdafærslu. Lesandi getur treyst því að efnið sé áreiðanlegt og vel unnið. |
| Trúverðugt | Einkunn 6–7. Greinin uppfyllir grundvallarkröfur faglegrar blaðamennsku, en afmarkaðir veikleikar mega greinast. Lesandi getur treyst því að efnið sé í meginatriðum vel unnið. |
| Vafasamt | Einkunn 4–5. Greinilegir gallar sem draga úr trúverðugleika. Lesandi ætti að vera meðvitaður um gæðabresti. |
| Varasamt | Einkunn 1–3. Alvarlegar heimildavillur eða villandi framsetning. Lesandi er hvattur til að skoða gagnrýni Vitans áður en ályktanir eru dregnar. |
Stjórnmálaleg staðsetning
Vitinn greinir framsetningu greinar, ekki hvort hún segi satt eða ósatt. Spurningin er: hallar framsetningin á eina hlið, og ef svo er, hvernig?
Hér er átt við val blaðamanns á orðum, áherslum og uppbyggingu, ekki efnið sjálft. Bein frétt um stefnu vinstri flokks er ekki vinstri blaðamennska. Framsetning verður hlutdræg þegar blaðamaður túlkar, útilokar sjónarmið eða velur orð sem halla á eina hlið.
| Vinstri | Framsetning endurspeglar viðhorf sem eru algengari til vinstri í stjórnmálum, til dæmis áhersla á jafnrétti, opinbera þjónustu eða gagnrýni á efnahagslegt vald. |
| Miðja | Framsetning er hlutlæg eða jafnvæg. Engin skýr merki um hlutdrægni í aðra hvora áttina. |
| Hægri | Framsetning endurspeglar viðhorf sem eru algengari til hægri í stjórnmálum, til dæmis áhersla á frjálsan markað, einstaklingsábyrgð eða gagnrýni á stækkun ríkisvalds. |
Hvenær er greinin ekki metin?
Vitinn metur aðeins greinar þar sem eitthvað er til að meta, þ.e. greinar sem innihalda fullyrðingar, greiningu eða stjórnmálalegar yfirlýsingar. Hreinar fréttaskýrslur (t.d. „Leikurinn endaði 32–30 fyrir Íslandi“) birtast ekki á Vitinn. Við þykjumst ekki hafa eitthvað að segja þar sem ekkert er til að gagnrýna.
Fræðilegur grundvöllur
Matsaðferð Vitans byggir á viðurkenndum fræðilegum og faglegum viðmiðum sem hafa mótast í áratugi innan blaðamannafræða og siðfræði fjölmiðla.
Society of Professional Journalists (SPJ) — Siðareglur blaðamanna
SPJ Code of Ethics er ein áhrifamesta siðareglusamþykkt blaðamanna í heiminum, fyrst birt 1926 og endurskoðuð síðast 2014. Hún skilgreinir fjórar meginstoðir: leit að sannleika, sjálfstæði, lágmörkun skaða og ábyrgð. Vitinn byggir einkum á fyrstu stoðinni, „Seek Truth and Report It,“ þar sem lögð er áhersla á nafngreiningu heimilda, sannprófun staðreynda og gagnsæi í fréttaflutningi. Þessi stoð er grunnurinn að mati Vitans á heimildagæðum.
spj.org/spj-code-of-ethics →Ethical Journalism Network (EJN) — Fimm grunngildi
EJN, alþjóðlegt net fagfólks í fjölmiðlum, skilgreinir fimm grunngildi blaðamennsku: nákvæmni, sjálfstæði, hlutlægni, mannúð og ábyrgð. Mat Vitans á hlutlægni endurspeglar þriðja gildi EJN, sem kveður á um að flestar fréttir eigi að sýna fleiri en eina hlið og setja efnið í samhengi. Þetta gildi er leiðarljós Vitans þegar metið er hvort gagnaðilar hafi fengið tækifæri til svara.
ethicaljournalismnetwork.org/5-core-values →Bill Kovach og Tom Rosenstiel — The Elements of Journalism
Í bók sinni „The Elements of Journalism“ (2001, endurútgefin 2021) setja Kovach og Rosenstiel fram þá grundvallarkenningu að kjarni blaðamennsku sé „agaður sannprófunarferli“ (discipline of verification). Þeir halda því fram að gagnsæi sé lykilatriði: blaðamenn eiga að sýna aðferðir sínar svo lesendur geti sjálfir metið áreiðanleika upplýsinga. Þetta er fræðilegur grundvöllur tveggja þátta í mati Vitans: staðfestanleika og heimildakeðju.
tomrosenstiel.com/essential/the-elements-of-journalism →Robert Entman — Rammasetningarkenning (Framing Theory)
Entman skilgreindi 1993 hugtakið „framing“ í fjölmiðlafræðum: „Að ramma inn er að velja ákveðna þætti úr skynjuðum veruleika og gera þá áberandi í boðskiptatexta.“ Kenning hans sýnir hvernig val á fyrirsögnum, orðum, myndum og uppröðun efnis getur stýrt túlkun lesandans án þess að staðreyndum sé breytt. Þetta er fræðileg stoð þess þáttar í mati Vitans sem snýr að framsetningu.
Entman, R. M. (1993). Journal of Communication, 43(4), 51–58. →