Hnífjafnt á laugardag eða meiri munur en allir búast við?
Vísir endursegir eigin þátt, Pallborðið, þar sem tveir nafngreindir sérfræðingar fjalla um skoðanakannanir fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu. Viðmælendur eru skýrt tilgreindir og beinar tilvitnanir ríkulegar, en inngangurinn segir nánast andstæðuna við það sem viðmælandinn sagði og ekki er nefnd ein einasta könnun, mælingaraðili eða tala.
Byrjum á innganginum, því þar liggur alvarlegasti hnökrinn. Þar segir að það gæti orðið „minni munur á milli Já og Nei“ en kannanir benda til, að mati stjórnmálafræðings. Í meginmáli segir Eiríkur Bergmann hins vegar það gagnstæða: „það kæmi mér ekkert mjög á óvart ef munurinn yrði bara töluvert meiri heldur en skoðanakannanir sýndu“. Fyrirsögnin er rétt, tilvitnunin er rétt, en samantektin sem flestir lesa fyrst snýr kjarnanum við. Þetta er ekki blæbrigðamunur heldur bein rangfærsla á aðalatriði fréttarinnar og hún hefði átt að stöðvast við prófarkalestur.
Hitt vandamálið er sannreynanleiki. Öll frásögnin hvílir á því að „skoðanakannanir benda til“ hnífjafnrar niðurstöðu, en engin könnun er nefnd, hvorki mælingaraðili, dagsetning, úrtaksstærð né tölur. Lesandi sem vill sannreyna forsendu umræðunnar hefur ekkert í hendi. Ein setning með nýjustu mælingu og hvaðan hún kom hefði kostað lítið og lyft fréttinni verulega, sérstaklega þegar viðmælendur ræða beinlínis um mæliskekkju og vanmat kannana.
Heimildameðferðin sjálf er að öðru leyti hrein. Vísir endursegir sinn eigin þátt og gerir það gagnsætt, viðmælendur eru nafngreindir með starfsheiti og orð þeirra birt í löngum, ósnyrtum beinum tilvitnunum. Þar er ekki verið að þvo heimildir gegnum annan miðil. Jafnvægiskröfur eiga takmarkað við hér: um er að ræða sérfræðingaumræðu, ekki ásakanir á tiltekna aðila, og höfundur lætur þau meira að segja ræða sig í ólíkar áttir í lokin.
Framsetningin hallar ekki með Já eða Nei; umræðan snýst um aðferðafræði kannana, ekki um efni atkvæðagreiðslunnar. Það sem vantar er umfjöllun um þau erlendu dæmi sem viðmælendur nefna. Hulda talar um að kannanir hafi „vanmátu aðra hliðina stórkostlega“ í Bretlandi og Bandaríkjunum, og þarna hefði blaðamaður getað bætt einni skýringarmálsgrein, hvaða kosningar, hversu mikil skekkja. Í staðinn er fullyrðingin látin standa óútfærð.
Niðurstaðan: rétt uppbyggð endursögn þáttar með nafngreindum sérfræðingum, en villan í innganginum og algert skortur á tilgreindri könnun gera það að verkum að lesandi getur bæði fengið ranga mynd af því sem sagt var og hefur enga leið til að leggja mat á forsenduna.
