visir.is
2026-05-19 15:02
27 milljónir á mann (14.500 milljarðar)
Skoðanagrein Tryggva Hjaltasonar, framkvæmdastjóra Andvara, byggir rök sín á PISA-gögnum OECD og eigin greiningu Andvara til að meta efnahagslegan kostnað af lakari grunnhæfni íslenskra nemenda. Greinin vísar í nafngreindar stofnanir og opinber gögn, setur tölulegar fullyrðingar í samhengi og viðurkennir takmarkanir á eigin mati. Höfundur er gagnsær um hagsmuni sína sem yfirmaður þeirrar stofnunar sem stendur að greiningunni.
Einkunn Vitans: 7/10
Mat Vitans
Vel rökstudd skoðanagrein um PISA-fall á Íslandi, en lykilforsendur á bak við 14.500 milljarða töluna eru ekki útskýrðar í greininni sjálfri.
Gagnrýni Vitans
Greinin er birt sem skoðun og höfundur tilgreinir hlutverk sitt sem framkvæmdastjóri Andvara, sem er jákvætt frá sjónarhóli gagnsæis. Meginstyrkur greinarinnar er að hún byggir á opinberum PISA-niðurstöðum og úttekt OECD, vísar í mannfjöldaspá Hagstofunnar og nefnir að nánari forsendur og útreikningar séu aðgengilegir á vef Andvara. Tölurnar um PISA-stigalækkun (47, 34 og 31 stig) eru sannreynanlegar og samanburðurinn við OECD-meðaltal og Norðurlönd er vel settur fram. Einnig ber að þakka að höfundur viðurkennir að umbreytingin á PISA-stigum yfir í skólaár sé „gróft viðmið" og að langtímamælikvarðinn nái eingöngu til landsframleiðslu, ekki alls samfélagslegs ávinnings.
Það sem veikir greinina er annars vegar að lykilfullyrðingin, 27 milljónir á mann og 14.500 milljarðar samtals, byggist á reiknilíkani Andvara sjálfs sem lesandinn getur ekki metið innan greinarinnar. Vísað er á vef Andvara en engar forsendur líkansins eru útlistaðar: hvaða afsláttarhlutfall er notað, hvert er tímabilið nákvæmlega, hvaða rannsóknir liggja að baki tengingu PISA-stiga og landsframleiðslu? Þetta er verulegur veikleiki vegna þess að heildarniðurstaðan (14.500 milljarðar) er svo háværa að lesandinn á erfitt með að meta trúverðugleika hennar án þessara forsendna. Hins vegar er framsetningin einhliða í þeim skilningi að engin gagnrýni á PISA sem mælitæki er nefnd, þótt umtalsverð fræðileg umræða sé uppi um takmarkanir þess. Það er eðlilegt í skoðanagrein að taka afstöðu, en greinin kemst nálægt því að setja álitstölur fram sem hlutlausar staðreyndir. Á heildina litið er þetta vel rökstudd og vel skrifuð skoðanagrein sem hefði styrkst verulega ef lykilforsendur reiknilíkansins væru útlistaðar beint í textanum.