visir.is
2026-06-08 17:01
Skilgreiningarvald mennskunnar
Skoðanagrein eftir Ernu Mist, listmálara, sem gagnrýnir notkun hugtaksins „mennskan" sem pólitískt vopn í þjóðfélagsumræðunni. Höfundur heldur því fram að sú orðnotkun afmennski fólk sem deilir ekki sömu skoðunum og sé í raun vegvísir í átt að fasisma. Greinin er heimspekileg í tón, án heimilda eða gagna, og byggist á röksemdafærslu höfundar.
Einkunn Vitans: 7/10
Mat Vitans
Vel skrifuð skoðanagrein um misnotkun hugtaksins „mennskan" í pólitík, en lokaályktun um fasisma er sterkari en rökin sem styðja hana.
Gagnrýni Vitans
Greinin er birt sem skoðanagrein og skal metin á þeim forsendum. Höfundur kynntist sem listmálari, sem setur textann í ljós persónulegrar íhugunar frekar en faglegrar sérfræðiþekkingar. Meginkostur greinarinnar er skýr rökþráður: hugtakið „mennskan" er notað sem siðferðileg valdbýsna til að útiloka ólík sjónarmið úr umræðunni, og sú notkun er sjálf tegund afmennskunar. Þetta er vel orðað og skilið upp í sannfærandi dæmi, til dæmis tilvísunina í nýkjörinn borgarstjóra og fánaflagg við Ráðhúsið, sem gefur lesanda áþreifanlegt samhengi.
Á hinn bóginn hefur rökstuðningurinn nokkra veikleika. Í fyrsta lagi stækkar höfundur niðurstöðuna umtalsvert þegar hún lýkur á þeim nótum að slík afmennskun sé „vegvísir í átt að fasisma". Stórt orð eins og „fasismi" krefst meiri rökfærslu en einn gagnstæðufyrirheit í lokaparagrafi; stökkið frá pólitískri orðnotkun yfir í fasískt ógn er of snöggt til að vera sannfærandi sem heimspekileg niðurstaða. Í öðru lagi hefði greinin orðið sterkari ef höfundur kannaði mótrökin: er mennskan stundum réttmæt mælistika á stefnu sem hefur bein áhrif á mannréttindi? Sú spurning er aldrei borin upp, sem gerir röksemdafærsluna einsleitari en efnið gefur tilefni til. Í þriðja lagi er framsetningin nokkuð alhæfandi; setningin um að „fólk beitir í móðgunarskyni" gefur í skyn að notkun hugtaksins sé nær alltaf óheiðarleg, án þess að viðurkenna tilvik þar sem ásökun um mennsku kann að eiga við. Sem pistill er þetta vel skrifuð og lesverð hugleiðing, en lokaályktunin er sterkari en rökin sem bera hana.