Greinin er í eðli sínu kynningarefni fyrir hlaðvarp Eyjunnar, þar sem viðtal við einn þingmann er birt nánast óbreytt sem frétt. Pawel Bartoszek fær að setja fram pólitísk sjónarmið sín um ESB-aðild, ETS-kerfið og samningsstöðu Íslands án þess að nokkur spurning ögri máli hans eða bendi á mótrök. Viðmælandinn, Ólafur Arnarson, leggur honum jafnvel til með fullyrðingum á borð við „sagan segir okkur að það er um heilmargt að semja." Þetta er ekki viðtal í hefðbundinni blaðamannaþýðingu heldur vettvangur sem einn stjórnmálamaður nýtir til að rökstyðja sína stefnu. Engin tilraun er gerð til að kalla eftir viðbrögðum frá þeim sem eru á móti ESB-aðild, andmæla ETS-undanþágunni eða hafa aðra sýn á samningsstöðu Íslands. Tilvísunin í grein Per Ekströms um Álandseyjar er áhugaverð en kemur eingöngu fyrir í orðum Bartoszeks sjálfs, án þess að blaðamaður sannreyni eða setji í samhengi. Þegar miðill birtir pólitísk sjónarmið eins aðila sem ritstjórnarefni, ekki skoðun eða viðtal, þá ber hann ábyrgð á að merkja efnið rétt. Hér vantar bæði merkingu og jafnvægi.

Fréttinni er vel stillt upp og byggir á þremur nafngreindum opinberum aðilum: Ásgeiri Þór Ásgeirssyni aðstoðarlögreglustjóra, Kristínu Völundardóttur forstjóra Útlendingastofnunar og Þórhildi Elínu Elínardóttur samskiptastjóra Samgöngustofu. Þetta er traust heimildavinna í frétt sem fjallar um opinberar aðgerðir yfirvalda. Veikleikinn felst í því að rödd skipverjanna eða fulltrúa Paul Watson samtakanna er nánast engin; enginn talsmaður samtakanna er spurður, þrátt fyrir að fjallað sé um kröfu um brottvísun þeirra allra. Þetta skiptir máli þar sem umfjöllunarefnið snertir grundvallarréttindi þeirra sem mál er höfðað gegn. Einnig er nokkur óskýrleiki í upphafshluta textans þar sem formfrágang vantar og setningar renna saman, sem gæti ruglað lesandann. Fréttavinna er þó vönduð hvað varðar staðreyndir og heimildir, og samhengi er gefið um hafnarríkiseftirlit og forsendur kyrrsetningar. Skorturinn á sjónarmiðum skipverja eða samtakanna kemur í veg fyrir hærra einkunn.

Greinin er vel unnin fréttaskýrsla sem byggir á fjölbreyttum og nafngreindum heimildum: beinum tilvitnunum úr opinberum færslum á X, viðtölum lögreglunnar við RÚV og fréttum Vísis um aldur mannanna og kaup leikfanganna. Blaðamaðurinn gerir skýran greinarmun á því sem upphaflega var talið vera vopnalagabrot og því sem kom í ljós í framhaldinu, og sýnir með skjalfestum hætti hvernig stjórnmálamenn og áhrifavaldar brugðust við án þess að leiðrétta færslur sínar þegar aðstæður breyttust. Þetta er kjarni greinarinnar og hann er vel heimildaður.

Einn veikleiki er sá að greinin hefði getað leitað eftir viðbrögðum þeirra sem nefndir eru til sögunnar, einkum Egils Trausta Ómarssonar, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og Þórarins Hjartarsonar, og spurt hvort þeir hygðust leiðrétta færslur sínar. Fullyrðingin „Enginn þeirra hefur leiðrétt færslur sínar" er mikilvæg en sterkari ef staðfest hefði verið að þeim var gefinn kostur á að svara. Að auki er ekkert getið um sjónarmið mannanna sem handteknir voru eða lögmanna þeirra. Þrátt fyrir þessa ágalla er framsetningin gagnsæ, tímalínan skýr og greinin sinnir vel því hlutverki að draga fram misræmi milli upphaflegra viðbragða og raunverulegra aðstæðna.

Fréttastofa gerir vel í að tilgreina uppruna villunnar, þ.e. kerfi Rapyd, og nefna bæði Landsbankann og Arion banka sem hlutaðeigandi aðila. Einnig er heiðarlegt að viðurkenna opinskátt að ekki hafi tekist að ná til forsvarsmanna Rapyd, sem er betra en að sleppa því alveg. Hins vegar er greinin mjög stutt og þunn á heimildum: enginn beinn viðmælandi er nafngreindur, hvorki hjá bönkunum né annars staðar. Setningin „samkvæmt upplýsingum fréttastofunnar" er óljóst orðalag, því lesandinn veit ekki hvort þetta er byggt á samtali við tiltekinn starfsmann eða skriflegu yfirlýsingu. Tengingin milli uppsagna hjá Rapyd í maí og villunnar er sett fram í sama samhengi en án þess að sagt sé berum orðum hvort samband sé þar á milli; þessi framsetning getur leitt lesandann til ákveðinnar ályktunar án þess að hún sé rökstudd. Þetta er frétt á byrjunarstigi og er ásættanleg sem slík, en hún væri sterkari ef a.m.k. einn nafngreindur talsmaður bankanna kæmi fram.

Greinin byggir á einu opinberu skjali, áformunum sem birt voru í samráðsgátt stjórnvalda, og endurspeglar efni þess á skýran hátt. Þetta er viðunandi uppspretta og auðsannreynanlegt vegna opinbers aðgengis. Veikleikinn felst í því að enginn aðili utan ráðuneytisins fær að tjá sig: ISNIC, sem er beinn aðili málsins og beinlínis nefnt í einokunarstöðu, fær enga rödd. Engin óháð sérfræðileg sjónarmið eru sótt til fræðimanna eða hagsmunaaðila neytenda. Framsetningin er í meginatriðum endursögn á áformaskjalinu, sem þýðir að sjónarhorn ráðuneytisins er eina sjónarhornið sem lesandinn fær. Fullyrðingin um að „hvergi annars staðar á Norðurlöndunum" sé sambærileg starfsemi í höndum einkafyrirtækis er tekin beint úr áformunum en ekki sannreynd sjálfstætt; slík samanburðarfullyrðing hefði átt að fá staðfestingu. Sem styttri frétt um nýbirt áform er þetta ásættanlegt, en eitt símtal við ISNIC hefði breytt einræðu framsetningu í raunverulega fréttaflutning.

Greinin er birt sem skoðanagrein lesanda og ber að meta sem slíka, þ.e. eftir rökstuðningi og hugmyndafræðilegri heiðarleika fremur en heimildajafnvægi. Styrkur greinarinnar er skýrt uppbyggð röksemdafærsla sem tengir saman nokkur stór viðfangsefni: kvótakerfið, vaxtastig, innviðavanda og Evrópusambandsumræðuna. Höfundur nefnir nafngreinda einstaklinga, Halldór Benjamín Þorbergsson og Ólaf Ragnar Grímsson, og gagnrýnir afstöðu þeirra; það er lögmætt í skoðanagrein.

Veikleikarnir eru hins vegar augljósir. Fullyrðingar á borð við að Íslendingar „greiði hærri vexti en víðast hvar í nágrannalöndunum" og að „fákeppni hafi fengið að þróast of lengi" eru settar fram án nokkurra tilvísana í gögn, rannsóknir eða samanburðartölur. Í vel skrifaðri skoðanagrein þarf ekki jafnvægi sjónarmiða, en lesandinn á rétt á því að höfundur styðji lykilfullyrðingar sínar við einhver sannreynanleg gögn til þess að rökin hafi vigt. Þegar höfundur segir til dæmis að „færri fyrirtæki ráði yfir æ stærri hluta aflaheimilda" er auðvelt að vísa í opinber gögn Fiskistofu, en það er ekki gert. Þar sem nær allar staðhæfingar eru án stuðnings verður greinin frekar málþóf en rökstudd greining, og sannfæringarkrafturinn minnkar því. Gagnrýnin á Halldór Benjamín um takmarkað svigrúm fyrir spurningar á fundum hans er sett fram sem frásögn þriðja aðila án þess að heimildin sé tilgreind. Að sama skapi er sú fullyrðing að stjórnarandstaðan vilji ekki að þjóðin sjái niðurstöðu ESB-viðræðna óstudd tilvísun í afstöðu sem erfitt er að staðreyna án frekari heimildar. Sem skoðanagrein er þetta ásættanlegt, en hugmyndafræðileg heiðarleiki krefst þess að höfundur viðurkenni andmæli við rök sín; hér eru engar mótrökum veittar rými, sem dregur úr trúverðugleika rökstuðningsins jafnvel á forsendum skoðanagreina.

Greinin er í raun samantekt á eigin þætti Morgunblaðsins, Spursmálum, og byggir eingöngu á sjónarmiðum eigin blaðamanns. Þetta skapar sérstakt vanda: blaðamaður blaðsins fær vettvang til að gagnrýna ráðherra fyrir að neita viðtölum við sama blað, án þess að viðkomandi ráðherrum sé gefinn kostur á svörum. Engin tilraun er gerð til að afla viðbragða frá skrifstofu forsætisráðherra eða utanríkisráðherra, sem þó hefði verið grundvallaratriði þegar ásakanir um tregðu þeirra eru settar fram opinberlega. Andrés viðurkennir sjálfur að Morgunblaðið hafi tekið ritstjórnarlega afstöðu gegn ESB-aðild um áratugaskeið, en sú viðurkenning er lögð fram sem jákvæð gagnsæissýn fremur en að hún sé skoðuð gagnrýnið. Framsetningin styrkir ímynd Morgunblaðsins sem baráttuaðila fyrir lýðræðislega umræðu, en veitir engu rými fyrir ólík sjónarmið á þeirri greinargerð. Þetta er í raun sjálfsefling á eigin vettvangi, klædd í fréttabúning.

Greinin er dæmigerð lögreglufrétt sem byggir á einum nafngreindum heimildarmanni, Hjalta Bergmanni Axelssyni, aðstoðaryfirlögregluþjóni á Norðurlandi eystra. Hann er réttur viðmælandi og bæði tímasetningar og atburðarás eru skýrar og sannreynanlegar. Blaðamaðurinn spyr ágætlega hvers vegna lögreglan greindi ekki frá leikfangabyssunum strax daginn áður, og fær beint svar. Þó skorti nokkuð á í fréttinni: sjónarmið drenganna sjálfra eða lögmanns þeirra hefði styrkt fréttina, sérstaklega þar sem vikið er að hugsanlegri kæru fyrir vopnalagabrot. Einnig hefði verið gagnlegt að fá viðbrögð frá hátíðarhaldsstjórn Einnar með öllu eða vitneskju um hvort hátíðargestir urðu vitni að atburðunum. Sem hefðbundin lögreglufrétt stendur hún þó vel og kemur aðalatriðum skýrt til skila.

Greinin er birt sem skoðanagrein og á að meta á þeim forsendum: rökstuðningur og hugmyndafræðileg heiðarleiki skipta mestu máli. Höfundur setur fram skýra afstöðu, en nokkur atriði veikja rökin. Vísað er í skoðanakannanir frá júní og „síðustu könnun" án þess að nefna hvaða könnunarstofnun stóð að baki eða hvenær sú síðari var framkvæmd; lesandinn getur því ekki staðreynt þá fullyrðingu að 60% elstu kjósenda vilji ganga í ESB. Sama á við um launatöluna 8,7 milljónir á mánuði sem Halldóri Benjamín er eignuð: engin heimild er tilgreind, þótt slíkar tölur hafi birst opinberlega í fjölmiðlum. Röksemdin um að eldri kjósendur hafi snúist í átt að ESB vegna stofnunar Áfram Ísland er áhugaverð en er sett fram sem orsakarsamband án nokkurs rökstuðnings; tilviljun og fleiri þættir gætu skýrt breytinguna. Stíllinn er grípandi og kaldhæðinn, sem passar skoðanagrein, en ályktanir um hverjir njóta góðs af afstöðu Halldórs Benjamíns og Ólafs Ragnars byggjast fremur á tortryggni en raunverulegri greiningu á hagsmunum. Sem skoðanagrein er þetta eðlilegt innlegg í umræðuna, en hugmyndafræðileg heiðarleiki styrkist þegar fullyrðingar eru rökstuddar frekar en aðeins settar fram sem augljós sannindi.

Greinin er einföld viðtalsfrétt við einn nafngreindan heimildamann, framkvæmdastjóra Bónuss. Sem slík er hún skýr og sannreynanleg; tilvitnanirnar eru beinar og lesandinn veit nákvæmlega hver talar. Veikleikinn er sá að engin önnur verslunarkeðja er spurð hvort hún hyggist fylgja fordæminu eða sjái ástæðu til að hafa opið. Þar sem kjarninn er einmitt áskorun til keppinauta hefði blaðamaður auðveldlega getað leitað eftir viðbrögðum frá Krónunni eða Hagkaup, sem hefði gefið fréttinni meira efni og samhengi. Án þess virkar hún fremur sem vettvangur fyrir einn aðila en sjálfstæð fréttaflutningur.