Greinin birtist undir merkinu „Orðið á götunni" sem er í eðli sínu slúðurdálkur eða pólitískt umtal byggt á ónefndum heimildum. Það er ritstjórnarlegt val að reka slíkan dálk, og lesendur eiga að vita að hér er um óstaðfest umtal að ræða, ekki hefðbundna fréttaflutning. Með það í huga má segja að dálkurinn geri sitt verk sem pólitískt áhorfsspjall: hann dregur saman kosningaúrslit, lýsir innri togstreitu í Sjálfstæðisflokknum og vegur kosti meirihlutamyndunar í Reykjavík. Kosningaúrslitin sjálf eru staðreyndir á almannasviði og þurfa ekki sérstaka heimild.

Það sem veikir greinina er þrennt. Í fyrsta lagi er engin nafngreind heimild látin koma að máli; allt hvílir á „orðinu á götunni" og „pískri" ónafngreindra Framsóknarmanna. Þetta er viðtekið í slúðurdálki en takmarkar sannreynanleika verulega. Í öðru lagi blandast greining og skoðanir saman án aðgreiningar: fullyrðingin um að Einar Þorsteinsson sé „tækifærissinni sem hikar ekki við að hlaupa undan merkjum" er harðorð gildisdómur sem stendur án nokkurs rökstuðnings eða dæma. Sú framsetning gengur lengra en jafnvel slúðurdálkur réttlætir án þess að viðkomandi fái að svara. Í þriðja lagi er framsetningin gagnvart Framsókn einsleit og neikvæð; undantekningin frá Hafnarfirði er nefnd en notuð frekar sem skýringarbúnaður á persónubundin vinsældir heldur en raunverulegt mótvægi. Kjartan Magnússon er nafngreindur sem sá sem hafi beitt „miður huggulegum aðferðum" en ekki er gerð nein tilraun til að staðfesta eða útskýra þá fullyrðingu, sem er vandmeðfarin gagnvart nafngreindum einstaklingi. Heildarniðurstaðan er skrifleg pólitísk skoðun sem klæðist fréttabúningi, án þess að uppfylla lágmarkskröfur um heimildavinnubrögð.

Greinin er birt sem ritstjórnarefni í fréttaflokki og birtir í raun kynningarefni á lengri umfjöllun í Morgunblaðinu. Meginfyrirvari er sá að hún byggir alfarið á einu skjali, erindi fjögurra hagsmunasamtaka, og einu viðtali við fulltrúa þeirra. Skatturinn sjálfur fær ekki að svara fyrir sig, ekki einu sinni með skýringu á eftirlitshlutverki sínu eða með tilvísun í fyrri yfirlýsingar. Þegar sagt er að ráðuneytið hafi „engu svarað" er rétt að spyrja hvort blaðamaður leitaði eftir afstöðu ráðuneytisins sérstaklega fyrir þessa umfjöllun, eða hvort einungis sé vitnað í að samtökin hafi ekki fengið svar. Þar munar miklu. Fullyrðingar um „gullhúðun Evrópureglna" og „óhóflegar kröfur" standa án mótvægis og lesandinn fær enga leið til að meta hvort sektarferli Skattsins séu réttmæt eða ekki. Framsetning fyrirsagnar og meginmáls heldur sig alfarið á hlið atvinnulífsins, sem gerir þetta frekar að málsvörn en fréttaflutningi. Tilvísun í blaðsíðu 4 í Morgunblaðinu gefur til kynna að um innleiðingu á dýpri umfjöllun sé að ræða, en þessi grein ein og sér stenst ekki sem sjálfstæð frétt vegna einhliða heimilda.

Greinin er í eðli sínu endursögn á viðtali sem RÚV tók, ekki sjálfstæð fréttaflutningur. Þetta er lykilveikleiki: Nútíminn bætir engu við umfram það sem RÚV birti, svo um er að ræða afleitt efni fremur en frumfréttamennsku. Sigríður Dögg setur fram alvarlegar ásakanir, bæði gegn ónafngreindum blogguru og lögreglu, en enginn gagnaðili fær að svara. Greinin nefnir sjálf í lokaorðum sínum að formaðurinn tilgreini hvorki hvaða einstaklinga né hvaða aðgerðir lögreglu hún eigi við; þessi ábending er gagnleg en kemur of seint og of veikt. Þegar fjölmiðill birtir jafn alvarlegar fullyrðingar, til dæmis að lögregla hafi „tekið þátt í herferð" gegn blaðamönnum á „skammarlegan" hátt, er nauðsynlegt að leita eftir viðbrögðum lögreglunnar eða a.m.k. nefna tilraun til þess. Bakgrunnsatriðin um byrlunar- og símamálið eru nytsamleg og gefa lesandanum ákveðið samhengi, en framsetningin hallar skýrt að sjónarhorni formannsins. Orðalagið „umdeild ummæli" í millifyrirsögn gefur til kynna dálítinn gagnrýnan fjarlægð en vegur ekki upp á móti skorti á andsvörum. Í heild er þetta einraddað endursagnarverk þar sem alvarlegar ásakanir standa án mótvægis.

Greinin er birt sem skoðanagrein og höfundur tilgreinir sig sem þingmann Sjálfstæðisflokksins, sem er til fyrirmyndar hvað gagnsæi varðar. Sem pólitískt rökræðuinnlegg er greinin vel skipulögð: sjö tölusettir punktar, tilvísanir í nafngreinda skýrslu Hagfræðistofnunar til utanríkismálanefndar, tilvitnanir í dr. Jón Helga Egilsson og í ummæli seðlabankastjóra. Þetta eru sannreynanlegar heimildir sem styrkja rökstuðninginn.

Það vantar þó nokkuð upp á heiðarleika röksemdarinnar. Fullyrðing Dags um „100 milljarða" er endurtekin margoft en aldrei er vitnað beint í uppruna hennar eða sett í samhengi; lesandinn fær ekki að sjá hvað Dagur sagði nákvæmlega eða á hvaða forsendum talan byggist, sem gerir erfitt að meta hvort gagnrýnin snýst við réttum hálmgubb eða raunverulegum rökum. Í sjöunda lið nefnir höfundur „sveltistefnu" ríkisstjórnarflokkanna í lóðamálum og rekur verðbólguorsök beint á Samfylkingu og Viðreisn, en þar er enginn stuðningur nefndur, aðeins fullyrðing. Lokahlutinn setur fram fimm spurningar án svara, sem er klassískt orðræðutækni frekar en rökstuðningur. Yfirleitt stendur greinin þó vel sem skoðanainnlegg: heimildir eru nafngreindar, uppbygging skýr og pólitísk afstaða á hreinu.

Greinin er í grunninn frétt um nýfallinn héraðsdóm og skilar meginsögunni skýrt: íslenska ríkið dæmt bótaskylt vegna stórfellds gáleysis. Helsta styrkleiki hennar er að leitað er viðbragða hjá öllum helstu aðilum: Embætti landlæknis, Háskóla Íslands og Landspítalanum. Svar landlæknis er birt, rektor Háskóla Íslands er nafngreind með bein ummæli og tekið fram að viðtal við forstjóra Landspítalans sé í bið. Þetta er vel gert og sýnir meðvitund um jafnvægiskröfur.

Hins vegar er meginhluti greinarinnar tileinkaður sjónarmiðum eins aðila, þ.e. lögmanns fjölskyldunnar, Sigurðar G. Guðjónssonar. Ummæli hans eru mikil og víðtæk: hann fullyrðir að dómurinn sé einnig áfellisdómur yfir læknadeild Háskóla Íslands og Læknafélagi Íslands, en greinin skoðar ekki hvort dómsorð héraðsdóms styðji þetta beint. Enginn er heldur fenginn til að svara þessari túlkun. Læknafélag Íslands er dregið inn af Sigurði en ekki er greint frá því hvort leitað hafi verið viðbragða félagsins. Þá er verulegur þyngdarmunur á framsögninni: lögmaðurinn fær tvær langar beinar tilvitnanir og ítarlega umfjöllun, á meðan svör annarra aðila eru stutt og formleg. Greinin nefnir að Tómasi Guðbjartssyni sé ekki boðið til viðtals og engin viðbrögð hans eða lögmanns hans eru birt, þótt hann sé nafngreindur og miklar ásakanir beint að honum. Þetta er veikleiki, þó algengt sé í fréttaflutningi að sakborningur sé í veikindaleyfi og ef leitað var eftir svörum án árangurs.

Greinin byggir á skýrt tilteknum gögnum frá ECDC og flytur fjölda tölulegra staðreynda sem lesandi getur sannreynt hjá stofnuninni. Það er styrkur. Bruno Ciancio hjá ECDC er nafngreindur og vitnað beint til hans, sem gefur fréttinni ákveðna vigt. Tölurnar eru settar í tímasamhengi, bæði til tíu ára og eins árs samanburðar, og kynjaskipting er skoðuð; þannig fær lesandinn nokkuð heildstæða mynd.

Það vantar hins vegar innlent sjónarhorn. Ísland er nefnt sérstaklega í fyrirsögn og er meðal efstu landa í lekandatilfellum, en engin innlend heimild er nefnd: hvorki sóttvarnalæknir, landlæknir né fulltrúi frá Landspítala koma til sögu. Þegar fyrirsögnin segir „Ísland í vondum málum" mætti ætla að einhver fagaðili á Íslandi fengi tækifæri til að útskýra eða setja í samhengi hvers vegna tíðnin er svona há hér á landi, hvort ástæðan sé betri skimun eða raunverulega meiri smit. Sú spurning er afar mikilvæg og skýrir mismun milli landa, en hún er aldrei borin upp. Auk þess er setningin „búast má við því að tölurnar séu orðnar enn þá hærri núna" fullyrðing sem er ekki studd neinum gögnum og gæti villt um fyrir lesanda. Framsetning fyrirsagnarinnar ýtir undir áhyggjusnúning án þess að nein íslensk heimild styðji hana.

Greinin tilheyrir þeirri tegund sem best er lýst sem sérfræðiviðtal eða fréttaþáttur af fyrirlestri, og þar gildir ekki sama krafa um jafnvægi og í rannsóknarfréttamennsku. Edda Blumenstein er nafngreind, hlutverk hennar er skýrt (lektor og fagstjóri við Háskólann á Bifröst, doktorsritgerð um framúrskarandi fyrirtæki) og tilefnið er tilgreint: fyrirlestur á vegum Mannauðs í tilefni Alþjóðlega mannauðsdagsins. Þetta er viðunandi heimildagrunnur fyrir viðtal af þessu tagi.

Það sem veikir greinina ritstjórnarlega er hversu algjörlega hún rennur yfir í kynningarefni. Blaðamaðurinn spyr aldrei gagnrýninnar spurningar, til dæmis: Hvaða rannsóknir styðja þessa þrískiptingu múra? Eru dæmi um fyrirtæki þar sem þverfagleg samvinna skilaði ekki árangri? Doktorsritgerðin er nefnd en efni hennar, aðferðafræði eða niðurstöður eru aldrei útlistaðar á sannreynanlegan hátt. Ekkert annað sjónarhorn kemur fram, engin önnur heimild eða rannsókn er nefnd, og tóninn er nánast markaðslegur; setningin „Edda gefur góð ráð" er dæmi um að blaðamaðurinn samþykkir fremur en spyr. Greinin hefði hæglega getað vísað í eina eða tvær fræðilegar heimildir til viðbótar eða borið fram gagnrýni á hugmyndina um „sílóa" sem alræmt viðfangsefni í stjórnunarfræðum. Án þess er þetta í reynd vettvangur fyrir einn sérfræðing til að kynna hugmyndir sínar og hlaðvarp sitt.

Sterkasta hliðin á þessari frétt er að hún vísar skýrt til héraðsdómsins sem frumheimildar og tilgreinir að bæði RÚV og Vísir hafi dóminn undir höndum; lesandinn veit því hvaðan efnið kemur. Framsetningin er þó verulega einhliða. Tómas Guðbjartsson er nafngreindur og alvarlegar ásakanir eru raktar, þar á meðal lygasögur, lagabrot og saknæm háttsemi, en hvergi í greininni kemur fram hvort blaðamaðurinn hafi leitað til Tómasar eða lögmanns hans til að fá andsvör. Þetta er grundvallaratriði í fréttaflutningi þegar einstaklingar eru nafngreindir og harðlega gagnrýndir í dómi; jafnvel þótt dómurinn sjálfur sé opinbert skjal, ber fréttamanni að gefa hinum aðilanum tækifæri til að bregðast við. Fyrirsögnin notar orðið „vítaverðrar" sem er dómstóllinn segir vissulega ekki, heldur er það túlkun blaðamanns eða ritstjórnar og ýtir undir ákveðna framsetningu. Greinin hefði einnig hagnast á því að nefna hvort dómurinn yrði áfrýjaður, en ekkert er um það fjallað. Hinn fyrrverandi yfirlæknir er vitnað til en ekki nafngreindur, sem er skiljanleg ráðstöfun en veikir sannreynanleikann nokkuð. Í heild er fréttaflutningurinn skýr og byggður á staðfestum dómi, en skortur á andsvörum Tómasar og ritstjórnarlegt orðalag í fyrirsögn draga úr trúverðugleika fréttarinnar.

Greinin er birt sem skoðanagrein og ber að meta sem slíka. Styrkur hennar liggur í persónulegri reynslu höfundar sem aðalheimlid: Mía Marselína lýsir eigin hlutverki við stofnun Vinafélags Íslands-Norður-Kóreu og viðurkennir fyrri afstöðu sína, sem veitir henni ákveðna trúverðugleikastöðu til að fjalla um efnið. Heiðarleikinn í þeirri sjálfsgagnrýni styrkir rökstuðninginn.

Veikleikarnir eru þó áþreifanlegir. Fullyrðingin um að „raunverulegur stuðningur" við einræðishætti sé til staðar innan Sósíalistaflokksins stendur án nokkurra dæma eða tilvísana; höfundur segir „virðist vera til staðar" en færir ekkert til sönnunar nema sína eigin fortíð. Þetta er veikt í skoðanagrein sem byggir meginmál sitt á þessari forsendu. Gagnrýnin á Miðflokkinn er enn óljósari: vísað er til „nýlegra ádeila á réttindi og baráttu hinsegin fólks" án þess að nafngreina ádeilurnar eða framsögumenn þeirra. Tilraunin til jafnvægis milli vinstri og hægri öfga er lofsverð hugmynd, en framkvæmdin verður yfirborðskennd vegna þess hve dæmin eru óljós í báðar áttir. Rökstuðningurinn um tengsl geðrofs og hugmyndafræðilegrar aðdráttarafls er forvitnilegur en gæti haft þau áhrif að undirstrika persónulega veikleika fremur en kerfislega gagnrýni, sem dregur úr pólitísku biti greinarinnar. Á heildina litið er greinin heiðarleg og vel skrifuð persónuleg endurskoðun, en sem pólitísk gagnrýni vantar hana fleiri áþreifanleg dæmi og tilvísanir til að rökstuðningurinn standi á eigin fótum.

Greinin er birt sem skoðanagrein undir flokknum „Fastir pennar" og ber því að meta hana á forsendum rökfærslu og hugverks, ekki fréttamennsku. Höfundur setur fram skýra afstöðu: hún vill segja já í þjóðaratkvæðagreiðslunni til að fá upplýsingar úr aðildarviðræðum, og telur andstöðuna byggjast á órökstuddri hræðslu. Rökfærslan er einföld en innbyrðis samkvæm: ef samningur líkar okkur ekki, segjum við nei.

Það sem veikir greinina er meðferð á staðhæfingum sem eru settar fram sem staðreyndir. Höfundur vísar til þess að „sjávarútvegsstjóri Evrópusambandsins" hafi sagt að hægt væri að bjóða Íslandi undanþágur, og „stækkunarstjóri Evrópusambandsins" hafi lýst yfir vilja til að flýta viðræðum. Þessar tilvísanir eru ekki útskýrðar frekar, hvorki nafngreindar né tengdar ákveðnum tilefnum eða heimildaskjölum. Í skoðanagrein er slíkt ekki jafn alvarlegt og í frétt, en lesandinn á engan vegvísi til að sannreyna þessar lykilfullyrðingar, sem eru raunar burðarsúlur röksemdarinnar. Söguleg samlíking við andstöðu gegn Nató-aðild og EES-samningnum er áhugaverð en einföld: höfundur fullyrðir að andstæðingar hafi „haft rangt fyrir sér" án þess að útskýra á hverju það mat byggist. Þar hefði dýpri greining styrkt röksemdafærsluna. Sem heilsteypt pólitísk skoðanagrein stendur textinn, en hann nær ekki langt upp úr meðallagi í rökstuðningi.