Þetta er vel unnin frétt sem nær yfir nokkur sjónarhorn. DV vísar í eigin heimildir fyrir nafni þess sem stóð að baki auglýsingunni, þótt heimildir séu ónafngreindar, og tekur fram að bæði Bylgjan og Bestun hafi beðið afsökunar. Greinin setur viðfangsefnið í lagalegt samhengi með tilvísun í lög um starfsemi stjórnmálasamtaka, siðareglur Sambands íslenskra auglýsingastofa og reglur RÚV. Sérstaklega ber að hrósa fréttamanninum fyrir að staðreyndaprófa kjarnafullyrðingu auglýsingarinnar, þar sem greinin bendir á að Viðreisn hafi ekki útilokað samstarf til hægri, vísar í kosningaspá Vísis og tekur inn mat Eiríks Bergmanns prófessors. Þetta er gott dæmi um að blaðamaður sinnir hlutverki sínu sem gagnrýninn milliliður í stað þess að endurbirta fullyrðingar. Helsti veikleiki er að heimildir DV fyrir nafngreiningu Björns Skorra eru ónafngreindar, sem er skiljanlegt í kosningaumhverfi en hefði mátt styrkja, til dæmis með að leita eftir viðbrögðum Björns sjálfs. Einnig er ekki greint frá því hvort DV reyndi að ná í andsvör hans eða annarra aðila sem málið varðar. Loks er það athyglisvert að greinin birtist undir flokknum „Fréttir" en hefur að vissu leyti greiningarblæ, sérstaklega í lokahluta þar sem vísað er í kosningaspá og mat prófessors. Það er þó fremur kostur en galli í þessu tilviki, þar sem samhengið styrkir upplýsingagildi fréttarinnar.

Greinin er birt sem skoðanadálkur og ber að meta á þeim forsendum. Sterkasta staðhæfing dálksins, að Pétur Marteinsson hafi sjálfur fengið lóðir í Skerjafirði frá Degi B. Eggertssyni og selt byggingarréttinn með um sjötíu milljóna króna hagnaði, stendur án tilvísunar í nein gögn: ekkert fasteignaskrártilvitnun, enginn dagsetning, engin heimildaraðili. Lesandinn getur ekki sannreynt fullyrðinguna innan textans, og þetta er veikleiki jafnvel í skoðunargrein þar sem raunhæfar staðhæfingar þurfa stoð. Sama á við um lóðagjafirnar til olíufélaganna; vísað er til frétta ríkismiðilsins en hvorki dagsetning né tölur eru nefndar nánar. Röksemdarfærslan er að stórum hluta byggð á kaldhæðni og andstæðum, en efnisleg greining á lóðaúthlutuninni eða innkaupakortamálinu er nær engin. Dálkurinn blandar saman ólíkum málum, lóðaúthlutun til olíufélaga og innkaupakorti borgarstjóra, án þess að tengja þau efnislega; sambandið er eingöngu flokkspólitískt. Þetta er lögmætt í skoðanariti, en dregur úr sannfæringarkrafti. Tónninn er skýrt hægri-gagnrýninn gagnvart Samfylkingunni og einstökum fulltrúum hennar. Sem heildarmat á hugmyndafræðilegri heiðarleika er dálkurinn gagnsær um afstöðu sína, sem er kostur, en efnislegar fullyrðingar án heimilda draga hann niður.

Greinin birtist í umræðuflokki og ber skýrt merki skoðanaskrifa, sem er rétt að hafa í huga við mat. Höfundurinn sýnir óvenju mikla breidd í gagnrýni sinni: hann fer yfir oddvita nokkurra flokka, frá Samfylkingu og Sjálfstæðisflokki til Miðflokks, Viðreisnar og Framsóknar, og beinir spjótum sínum í margar áttir. Þetta gefur greiningu sem er meira en einfalt flokkspólitískt skopparaefni. Styrkur pistilsins liggur í tilvísunum í atriði sem lesandinn getur kannað sjálfur: „samskiptagögn" um Græna gímaldið, tölur um óseldar íbúðir (2.400), hlutfallstölur um fjölbýli í byggingu (yfir 80%) og „fræðigrein skipulagsfræðings" sem vitnað er til beint. Þó mætti styrkja rökstuðninginn með nákvæmari tilvísunum; fræðigreinin er ekki nafngreind og samskiptagögnin ekki tilgreind frekar. Setningin um að 6% mannfjöldans ætli sér að búa í stóru fjölbýli er áhugaverð fullyrðing sem lesandinn getur ekki sannreynt án frekari upplýsinga um hvaða könnun er átt við. Á heildina litið er rökstuðningurinn fjölþættur og beittur. Höfundurinn forðast ekki að benda á innri mótsögn hjá nánast öllum helstu flokkum, sem er merki um hugverklega heiðarleika í skoðanagrein. Framsetningin hallar þó lítillega til vinstri í þeim skilningi að almenningssamgöngur og þéttingarhugsun eru sett sem sjálfsögð forgangsatriði, en sú forsenda er rökstudd frekar en bara sett fram sem staðhæfing. Veikasti hlekkurinn er skortur á tilgreindri uppsprettu nokkurra talna og staðhæfinga sem eru meira en almenn pólitísk skoðun.

Veigamesti galli greinarinnar er algjört ójafnvægi í raddasamsetningu. Þótt hún sé sett fram sem ritstjórnarefni, en ekki skoðanagrein, er efnið nánast einvörðungu rakið frá sjónarhóli Drenglyndis. Fullyrðingar samtakanna um að lög um kynrænt sjálfræði hafi grafið undan réttindum kvenna, að kynvitundarkennsla ruglar börn og að sjálfsvígsmýtur séu útbreiddar standa allar án mótvægis. Samtökin '78, sem eru beinir aðilar málsins, fá hvergi orð. Enginn sérfræðingur á sviði kynjafræða, barnalækninga eða geðheilbrigðis er spurður. Gunnar Már Gunnarsson, sem bréfið beinist að, fær heldur ekki tækifæri til andsvara í þessari grein.

Vísun í Cass-skýrsluna og ótilgreinda sænska rannsókn er gefin án þess að lesandinn geti sannreynt tölurnar; fullyrt er að fólk sem fari í kynleiðréttingu sé „19 sinnum líklegra til að fremja sjálfsmorð" en ekki er nefnt hvaða rannsókn þetta er nákvæmlega, eða hvort niðurstöðurnar hafi verið gagnrýndar. Þetta er alvarlegur flötur þegar svo viðkvæmt efni er til umfjöllunar. Greinin virkar fremur sem miðill fyrir fréttatilkynningu samtakanna en sjálfstæður fréttaflutningur. Fyrirsögnin, sem notar beina tilvitnun úr bréfi Drenglyndis, undirstrikar þetta. Jákvætt er þó að greint er frá afstöðu bæjarstjórnar og ummælum Jóns Hjaltasonar, sem gefur einhverja fjölbreytni í samhenginu.

Greinin er í eðli sínu viðtalsfrétt við einn nafngreindan heimildamann, Viðar Jensson hjá embætti landlæknis, og hvílir á skýrslu Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar sem annað meginstoð. Það er jákvætt að heimildamaðurinn er nafngreindur og stofnanalega staðsettur; tölur eins og 30% dagleg notkun ungra karlmanna og 5% reykingahlutfall eru nógu afmarkaðar til að lesandinn geti leitað að þeim, þótt greinin nefni ekki hvaða rannsókn eða gagnagrunnur liggur að baki þeim. Skýrsla WHO er nafngreind sem fyrsta skýrsla stofnunarinnar um nikótínpúða, sem er sannreynanleg fullyrðing. Hins vegar er verulegur ágalli á jafnvægi: ekkert sjónarhorn er sótt til tóbaks- eða nikótíniðnaðarins, seljenda, heilbrigðisráðuneytisins eða annarra sérfræðinga. Viðar segir til dæmis að „rangt sé" að púðarnir séu notaðir til að hætta reykingum, en sú fullyrðing stendur algjörlega án mótvægis eða tilvísunar í rannsóknir. Framsetningin er einróma: fyrirsögnin er tilvitnun úr viðtalinu, og greinin endurspeglar eingöngu lýðheilsusjónarmið án þess að gefa aðilum sem beinlínis eru sakaðir um „plat" á ungu fólki neitt rými til svara. Fyrir fréttagrein sem birtist sem ritstjórnarefni er þetta of einstrengingslegt; málflutningurinn er réttmætur sem sjónarhorn, en fréttamennska krefst þess að hinn aðilinn hafi a.m.k. fengið tækifæri til andsvara.

Þetta er vel unnin könnunarfrétt sem uppfyllir helstu kröfur um gagnsæi. Úrtaksstærð (tæplega 3.000), tímabil könnunar, vikmörk og vigtunaraðferð eru allt tilgreind, sem er meira en margar fjölmiðlafréttir um kannanir bjóða upp á. Samanburðurinn við Gallup-könnunina er gagnlegur og gefur lesandanum samhengi. Blaðamennirnir gera einnig vel í að fara yfir mögulegar meirihlutasamsetningar og vísa til opinberra yfirlýsinga oddvita um samstarfsvilja, sem bætir dýpt.

Ein veikleiki er þó sá að greinin vísar í yfirlýsingu oddvita Viðreisnar um að hún „horfi frekar til Sjálfstæðisflokks en Samfylkingar" án þess að tilgreina hvenær eða hvar sú yfirlýsing féll. Nafn oddvitans kemur heldur ekki fram á þeim stað, þótt lesendur sem fylgjast með geti áttað sig. Þá er framsetningin hlutlaus og tæknilega lýsandi; engin greinileg pólitísk slagsíða birtist. Fyrirsögnin endurspeglar efni greinarinnar rétt. Á heildina litið er þetta traust og skýr könnunarfrétt sem gerir vel við lesandann.

Greinin hefur skýra heimild í Eiríki Bergmanni, nafngreindum prófessor í stjórnmálafræði, og vísar jafnframt í kosningaspá Vísis og opinberar yfirlýsingar oddvita Viðreisnar. Þetta eru sannreynanlegar heimildir og greinin gefur lesandanum skýrt til kynna hvaðan greiningin kemur. Vandinn er hins vegar einhæfni raddanna: allur greiningar- og túlkunarhluti greinarinnar hvílir á einum sérfræðingi. Enginn fulltrúi vinstri flokkanna fær að svara þeirri fullyrðingu að „engir augljósir möguleikar" séu til vinstri, og enginn talsmaður Miðflokksins eða Samfylkingarinnar er spurður um mat á stöðunni. Þetta skapar ójafnvægi; lesandinn fær eina sjónarhorn á flókna stöðu sem snertir marga aðila. Nafn oddvita Viðreisnar breytist á milli „Björg Guðmundsdóttir" og „Björg Magnúsdóttir" í sömu grein, sem er augljóst villumerki sem dregur úr trúverðugleika. Framsetning fyrirsagnarinnar leggur áherslu á veikleika vinstri vængsins en fjallar í raun mest um styrk hægri meirihlutavalkosts; sá rammi styður hægri túlkun á stöðunni án þess að gagnrýna hana. Sem kosningadagsfrétt er þetta viðunandi yfirlit, en fjölbreytni heimildamanna hefði styrkt efnið verulega.

Greinin er birt sem skoðun, og höfundur er skilgreindur sem frambjóðandi á 2. sæti lista Viðreisnar. Það er gagnsætt og í lagi. Sem kosningaefni metið er rökstuðningurinn ekki illa uppbyggður: höfundur vísar í opinber gögn Sambands íslenskra sveitarfélaga um kostnað á hvern íbúa og nefnir tilteknar upphæðir (94 þúsund á íbúa, 11 þúsund yfir landsmeðaltali) sem lesandi getur í grundvallaratriðum sannreynt. Samanburðurinn við Mosfellsbæ, Akureyri, Hafnarfjörð og Reykjanesbæ er þó einfaldaður; hvergi er viðurkennt að stærð Reykjavíkur, fjölbreytni þjónustunnar og sérstaða höfuðborgar geti útskýrt hluta af kostnaðarmuninum. Fullyrðingin um „stærðaróhagkvæmni" stendur án nokkurs rökstuðnings, sem er kaldhæðnislegt þar sem maður myndi ætla að stærðarhagkvæmni ynni sér innlegg í stóru sveitarfélagi. Loforðið um að fækka 600 stöðugildum um 10% og spara 800 til 900 milljónir er sett fram án útskýringar á forsendum reikningsins eða hvaða starfsemi yrði lögð niður. Tilfinningaleg notkun á biðlistum fatlaðra barna er áhrifamikil, en tengsl þeirra við stjórnsýslukostnaðinn eru ekki rökstudd; lesandinn fær ekki að vita hvernig sparnaður í skrifstofu muni raunverulega ná til þessa verkefnis. Sem skoðanagrein er þetta ásættanlegt en rökin halda ekki alla leið.

Greinin er birt sem skoðanagrein og höfundur er skýrt auðkenndur sem frambjóðandi Pírata í fjórða sæti. Gagnsæið er þar með í lagi; lesandinn veit nákvæmlega hvaðan textinn kemur og í hvaða tilgangi. Sem rökstuðningur er greinin skrifuð af tilfinningalegum þunga en byggir nánast eingöngu á endurtekinni fullyrðingu um að „enginn vilji tala um börnin." Engin gögn eru lögð fram til að styðja meginþesið: engar tölur um biðlista í barnavernd, ekkert um fjárframlög borgarinnar til félagsþjónustu, engin samanburður við fjárveitingar til samgöngumannvirkja. Andstæðan við bílastæði og börn er áhrifarík sem orðræða, en veit erfitt um annað en tilfinningalega höfðun þegar engin staðreynd er í boði til að meta hvort forgangsröðunin sé í raun eins skökk og höfundur heldur fram. Rithátturinn, með endurtekinni „það vantar" uppbyggingu, er bæði styrkur og veikleiki: hann skapar hreyfingu en gerir textann einsleitari og forspárri en gott er. Greinin nær markmiði sínu sem pólitískt ávarp, en sem skoðanagrein vantar hana efnislegan kjöl.

Greinin er birt sem skoðun og höfundurinn er skýrt kynntur sem fjórði í sæti á lista Pírata; gagnsæið er þar af leiðandi fullnægjandi. Sem kosningaáróður er textinn einsleitur í orðræðu: allar fullyrðingar um afrek Pírata standa án áþreifanlegra dæma eða tilvísana. Höfundur segir til dæmis að Píratar hafi „staðið fast á sínu" þegar aðrir flokkar gáfust upp, en nefnir ekki eitt einasta tilvik þar sem þetta gerðist. Fullyrðingin um „nýjustu kannanir" sem sýni Pírata í þröngri stöðu er án heimildar eða tilvísunar í tiltekna könnun. Röksemdafærslan er að mestu tilfinningaleg og byggð á endurtekningum fremur en efnislegum rökum. Sem skoðanagrein þarf ekki að gera kröfu um jafnvægi, en þegar höfundur ber fram efnislegar fullyrðingar um stöðu flokka og kosningakannanir þarf meira til en laus orð. Greinin er í eðli sínu kosningaauglýsing klædd í skoðanagreinarform.