Greinin er birt sem lesendagrein og ber að meta á forsendum rökstuðnings og hugverkalegs heiðarleika. Björn Jón skilar vel lesanlegri sögulegu yfirliti þar sem hann vísar í nafngreinda aðila, tilteknar fréttir í Morgunblaðinu og DV, ævisögu Hannesar Jónssonar og opinber ráðherraerindi. Heimildir eru þannig auðkenndar og sannreynanlegar á frumstigi; þetta er vel yfir meðallagi miðað við lesendagreinar. Höfundur gefur andstæðum sjónarmiðum rými, bæði þeirra sem vildu innri markað og þeirra sem vildu tvíhliða leið eða höfnun. Sérstaklega ber að nefna hvernig efnið er sett fram á nokkuð hlutlægan hátt þótt ljóst sé að höfundur halli fremur til efasemda um EES-samninginn; niðurlagið er þó opið og viðurkennir bæði ávinning og vankanta. Einn veikleiki er að greinin aðallega endursegir fortíðarsjónarmið án þess að tengja þau skýrt við samtímadeilu, og lokamálsgreinin gerir einungis þetta í stuttu máli. Þetta er þó ekki ágalli á heimildavinnu heldur á skipulagi rökstuðnings.

Megingallinn er að þetta er nær eingöngu endursögn á grein erlends miðils, The Economist, án þess að bæta neinu nýju við. Vísir framkvæmir ekkert sjálfstætt mat eða fréttaflutning: engar eigin tilvitnanir, enginn viðmælandi sem Vísir leitaði sjálfur til, engin greining eða samhengi sem bættist við umfjöllun upprunamiðilsins. Þetta gerir greinina að afleiddu efni fremur en frumfréttamennsku. Tilvitnunin í ónefndan embættismann kemur frá The Economist og þar vantar nánari rökstuðning eða staðfestingu frá íslenskum yfirvöldum. Jafnframt er framsetningin talsvert einhliða; eingöngu komu fram raddir sem leggja áherslu á gildi evrópskrar verndar og vanmátt bandaríska öryggisfyrirkomulagsins, en enginn talsmaður gagnstæðrar afstöðu fékk að svara, til dæmis þeir sem vilja halda í núverandi fyrirkomulag eða eru á móti aðildarviðræðum. Kannanatölur eru nefndar en ekki vísað í nafngreinda könnunaraðila eða rannsóknarstofnun, sem gerir sannreyningu erfiðari. Í heildina bætti greinin litlu við fyrir íslenskan lesanda sem gæti lesið upprunalega grein The Economist sjálfur.

Greinin er merkt sem frétt en virkar frekar sem kynningarefni fyrir forsætisráðherra. Ein heimild er nefnd, Kristrún Frostadóttir sjálf, og tilvitnunum í hana er raðað saman án þess að blaðamaðurinn bæti við samhengi, bakgrunni eða gagnrýni. Ekki er leitað til stjórnarandstöðu, sérfræðinga eða fulltrúa nei-hliðarinnar í atkvæðagreiðslunni, þrátt fyrir að efnið snúist einmitt að þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem tvær hliðar takast á. Þegar forsætisráðherra segist vilja „hlusta" er eðlilegt að blaðamaður spyrji hvort fyrri hlustunarferðir hafi skilað árangri eða hvort gagnrýnendur telji þetta vera kynningu á já-afstöðu ráðherrans í dulbúningi. Ekkert af þessu er gert. Framsetningin er þannig að forsætisráðherra fær rými til að skilgreina sjálf hvernig fundina eigi að skilja, og blaðamaðurinn tekur þann ramma gagnrýnislaust. Á toppi þess er textinn mjög endurtekinn; sömu tilvitnanirnar og sömu setningarnar eru í raun endurteknar tvisvar sinnum í greininni, sem bendir til slælegrar klippingar. Þetta er veik fréttamennska um stórt þjóðmál.

Greinin er birt sem ritstjórnarskoðun, sem gerir kröfu um hugmyndafræðilegan heiðarleika fremur en heimildajafnvægi. Á þeim forsendum er hún ágætlega sett fram: hún vísar í nafngreinda aðila (Arnór Sighvatsson, Ólaf Þ. Harðarson, Mark Carney, Peter Hennessy) og tilgreinir jafnframt The Financial Times sem heimild. Tilvitnunin í Arnór um innstæðutryggingasjóð er bein og gagnleg til umræðu.

Það sem veikir greinina sem skoðanapistil er hversu almennar sumar lykilfullyrðingar eru. Þegar sagt er að „margir hagfræðingar" telji evruna óstöðuga án sameiginlegrar fjármálastefnu er ekki vísað í neinn þeirra sérstaklega, þótt auðvelt hefði verið að nefna til dæmis Paul De Grauwe eða aðra þekkta greinendur. Fullyrðingin um að „flestir greinendur séu sammála" um aukna miðstýringu í anda franskra hefða er á sama hátt óstudd. Þetta er algengur veikleiki í skoðanagreinum: staðhæfingar sem leysa sig undan rökstuðningi með orðunum „margir" og „flestir". Tilvitnunin í Peter Hennessy er lipur en hefði öðlast meiri þyngd ef heimild hennar (bók, fyrirlestur, viðtal) hefði verið tilgreind. Röksemdafærslan er skýr og heiðarleg um niðurstöðu sína, en einsleit; þar er engin viðurkenning á þeim rökum aðildarsinna sem gætu haft einhverja þyngd, til dæmis um samstarf á sviði loftslagsmála eða sameiginlega utanríkisstefnu. Það dregur úr sannfæringarkrafti hennar sem skoðanapistils.

Styrkleiki greinarinnar er hversu gagnsæ heimildarkeðjan er: lesandinn veit nákvæmlega að kjarnafullyrðingin kemur frá einni ónafngreindri heimild Euractiv og að framkvæmdastjórn ESB hafnaði henni. Nútíminn bætir einnig við sjálfstæðu samhengi, svo sem ályktunum Evrópuþingsins, ummælum Barrot og tilvitnunum í forsætisráðherra á Alþingi, sem gerir greinina mun efnismeiri en beina endursögu. Þetta er í raun vel unnin „reporting on reporting" þar sem upprunalega fréttaveitan er nafngreind og eigin samhengi lagt til.

Það sem vantar er sjálfstæð staðfesting á kjarnafullyrðingunni, sem greinin viðurkennir sjálf. Einnig hefði verið fróðlegt að heyra rödd nei-hliðarinnar, sem er beinlínis hagsmunaðili málsins; enginn talsmaður andstöðunnar fær að tjá sig um hugsanleg afskipti ESB. Utanríkisráðuneytið neitaði að tjá sig, sem er skráð í gegnum Stjórnmálin.is en ekki staðfest sjálfstætt af Nútímanum. Framsetningin er þó tiltölulega hlutlaus; greinin gætir þess að greina á milli staðreynda og ósannaðra fullyrðinga, og lokasetningin um eðli þjóðaratkvæðagreiðslunnar sýnir viðleitni til að upplýsa lesandann frekar en stýra honum.

Greinin er birt sem skoðanagrein og höfundur er nafngreindur sem sitjandi ráðherra, sem er mikilvæg gagnsæisupplýsing. Röksemdin er vel skipulögð: höfundur dregur fram takmarkanir höggdeyfisrökanna í íslensku samhengi, vísar í nafngreinda sérfræðinga (Indriði H. Þorláksson, fyrrverandi ríkisskattstjóri, og Arnór Sighvatsson, fyrrverandi aðstoðarseðlabankastjóri) og notar beinar tilvitnanir til stuðnings. Þetta lyftir greininni umfram almennt kjaftæði. Einnig er vísað í „nýlega skýrslu erlendra sérfræðinga um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum" sem styður kjarnafullyrðingar um framleiðslutakmarkanir, þótt skýrslan sé ekki nánar tilgreind; lesandi hefði hagnast á því að fá nafn skýrslunnar eða höfunda hennar til að geta sannreynt hana sjálfur. Tölulegar fullyrðingar um bankahrunið, 18 prósent verðbólgu og stýrivexti, eru almennt þekktar staðreyndir og þarfnast ekki sérstakrar heimildar. Veikleiki greinarinnar sem skoðanatexta er sá að höfundur viðurkennir að rökin eigi „fullan rétt á sér" en gerir það á nokkuð niðrandi hátt; hann fer í langa gagnrýni án þess að mæta mótbárum sérfræðinga sem telja krónuna nettó hagkvæma. Ráðherra sem talar fyrir ESB-aðild hefur augljóst pólitískt hlutverk í þessari umræðu. Þessi bakgrunnur er nefndur en hefði mátt draga enn skýrar fram hvernig hann fléttast inn í röksemdarfærsluna. Á heildina litið er þetta vel rökstudd skoðanagrein sem skorar vel innan síns flokks.

Greinin er birt sem skoðanagrein og ber að meta á þeim forsendum. Höfundur er gagnsær um bakgrunn sinn: hann er hæstaréttarlögmaður og sat í bankaráði Seðlabankans 2017 til 2022, sem gefur honum augljósa sérstöðu til að skrifa um efnið en skapar jafnframt hagsmunaspil sem lesandinn á rétt á að þekkja. Þar stendur greinin vel. Kjarni röksemdarinnar er skýr: bankaráðsformaður á ekki að nýta stöðu sína til að tala niður eigin gjaldmiðil í pólitísku skyni. Þetta er lögmæt og þekkt sjónarmið um hlutleysi seðlabankafyrirsvara, og höfundur rökstyður afstöðuna með tilvísun í hefðir og trúnaðarskyldur. Veikleikinn liggur hins vegar í því að höfundur túlkar viðtal Bolla á Bylgjunni 30. júlí en tilgreinir nær ekkert af orðum hans beint; lesandinn fær enga heimild til að meta sjálfur hvort framsetningin sé sanngjörn eða ýkt. Rökstuðningurinn byggist á einni heimild, þ.e. þessu viðtali, en allt mat á innihaldi þess er í gegnum sjóndeildarhring höfundar. Hvorki er boðið upp á gagnsjónarmið né vitnað í forsvarsmenn bankans eða fræðimenn sem meta hvort ummæli Bolla hafi raunverulega brotið gegn þeim stöðlum sem höfundur vísar til. Í skoðanagrein er slík einsleit framsetning ekki brot, en hún dregur úr sannfæringarkrafti röksemdarinnar. Orðræðan er sterk og vel uppbyggð, en endurtekningarnar á sama punkti veikja textann. Sem skoðanagrein er þetta heiðarlegt framlag til umræðunnar, þótt lesandinn þurfi að leita annað til að fá aðra hlið málsins.

Greinin er í eðli sínu endursögn á viðtali sem fjölmiðillinn Gímaldið tók við Rósu Björk Brynjólfsdóttur, og það er gert nokkuð gagnsætt; lesandinn veit hvaðan efnið kemur. Þó að heimildakeðjan sé skýr er hér engin sjálfstæð fréttamennska, heldur er efni annars miðils endurpakkað. Skoðanakönnun Maskínu fyrir DV er nefnd með tilteknum tölum, sem er sannreynanlegt, en önnur könnun sem sögð er sýna 65 prósenta stuðning er hvorki nafngreind né tímasett, sem dregur úr áreiðanleika. Sjónarmiðum Svandísar Svavarsdóttur, Stefáns Pálssonar og ungliðahreyfingarinnar er lýst í stuttu máli en engin þeirra fá beint til sín orð eða tækifæri til að rökstyðja afstöðu sína. Gagnrýni Rósu Bjarkar á Kristrúnu Frostadóttur og Samfylkinguna er flutt án þess að viðbrögð frá Samfylkingunni séu sótt; það er veikleiki í jafnvægi greinarinnar. Framsetningin er nokkuð hlutlaus í tón en einhliða í uppbyggingu þar sem nánast allt efni sprettur úr einum heimildarmanni.

Greinin er birt sem fastur skoðanadálkur undir dulnefninu „Huginn og Muninn" í Viðskiptablaðinu og er metin sem slík. Röksemdafærslan er einföld og skýr: skattgreiðendur eiga ekki að borga listamönnum hærri laun, og ef listamaður getur ekki framfleytt sér af list sinni sé það merki um að hæfileikar og vinnuframlag nýtist betur annars staðar. Þetta er lögmæt afstaða, en rökstuðningurinn er grunnur. Engin tilraun er gerð til að glíma við mótrök, til dæmis um samfélagslegt gildi lista eða alþjóðlegan samanburð á styrkveitingum til listafólks. Fullyrðingin um „fátæktargildru" er sett í gæsalappir og eignuð réttilega Rithöfundasambandinu, en pistillinn nefnir svo persónulega atburðarás um Margréti Tryggvadóttur og Stefán Einar Stefánsson án þess að útskýra nánar hvað gerðist eða hvers vegna það skiptir máli; þetta virkar fremur sem persónulegur útúrdúr en efnisleg röksemd. Sem skoðanadálkur uppfyllir pistillinn lágmarkskröfur, en höfundurinn sleppir öllum gagnrökum og greinir ekki frá mótmælum sem augljóslega eru til staðar, sem gerir skoðunarstykki veikara en það þyrfti að vera.

Eitt atriði vekur strax athygli: Morgunblaðið birtir frétt um úrskurð sem lýkur máli á hendur eigin ritstjórnafulltrúa. Hvergi er þetta hagsmunaáreksturssamband viðurkennt í textanum, sem er ábending sem fagblöð ættu að láta lesandann vita af. Greinin sjálf er þó vel uppbyggð; hún vísar í niðurstöðu siðanefndar Blaðamannafélags Íslands, tilgreinir nafn kæranda og kærða, nefnir viðeigandi ákvæði siðareglna og rekur málsmeðferð á skýran hátt. Kærandi fær rödd í greininni og sjónarmið hans eru rakin, þótt ekki sé um beint viðtal að ræða. Engin viðbótarheimild er sótt utan úrskurðarins sjálfs, sem takmarkar dýpt umfjöllunarinnar, en það er skiljanleg takmörkun í stuttri frétt af þessu tagi. Stærsti gallinn er að lesandinn fær ekki að vita að Morgunblaðið er í raun að segja frá því að eigin starfsmaður hafi verið sýknaður á formsatriðum. Sú staðreynd ætti að koma fram í greininni sjálfri.